W świecie, który nieustannie pędzi naprzód, bombardując nas komunikatami o tym, co powinniśmy posiadać, by być szczęśliwi, łatwo zagubić się w gąszczu konsumpcyjnych pragnień. Czy prawdziwe spełnienie odnajdziemy w nagromadzeniu dóbr materialnych, czy może w bogactwie doświadczeń, relacji i rozwoju wewnętrznym? To pytanie, odwieczny dylemat "mieć czy być", od lat fascynuje filozofów, pisarzy i każdego z nas. Problem ten, spopularyzowany przez Ericha Fromma, pozostaje niezwykle aktualny, stawiając nas przed wyborem fundamentalnych wartości.
Erich Fromm, wybitny filozof i psychoanalityk, w swojej przełomowej książce "Mieć czy być?" z 1976 roku, zdefiniował dwie fundamentalne orientacje życiowe, które kształtują nasze postrzeganie świata i samych siebie. Jego pytanie miało ogromny wpływ na kulturę i sposób, w jaki myślimy o tym, co w życiu naprawdę ważne. Fromm przeciwstawił sobie dwie postawy: skupioną na posiadaniu dóbr materialnych, władzy i statusie ("mieć") oraz skoncentrowaną na rozwoju duchowym, doświadczaniu świata, miłości i twórczości ("być"). Ta prosta, a zarazem głęboka dyckotomia, stanowi klucz do zrozumienia wielu ludzkich motywacji i wyborów.
| Orientacja na "mieć" | Orientacja na "być" |
|---|---|
| Gromadzenie dóbr materialnych jako cel sam w sobie. | Rozwój duchowy i intelektualny jako priorytet. |
| Władza i kontrola nad innymi ludźmi i otoczeniem. | Miłość, współczucie i budowanie głębokich relacji. |
| Status społeczny i uznanie oparte na posiadaniu. | Doświadczanie życia, kreatywność i aktywność. |
| Przedmioty jako wyznacznik tożsamości i wartości. | Wartość jednostki tkwi w jej wewnętrznych cechach i działaniach. |
| Strach przed utratą dóbr. | Otwartość na nowe doświadczenia i gotowość do dzielenia się. |
Pułapka posiadania: bohaterowie, którzy wybrali materializm
W literaturze odnajdujemy wiele postaci, których życie stało się symbolem pułapki, jaką stanowi nadmierne przywiązanie do dóbr materialnych. Jednym z najbardziej wyrazistych przykładów jest Ebenezer Scrooge z "Opowieści wigilijnej" Karola Dickensa. Jego historia to archetypiczny obraz człowieka zdominowanego przez chęć posiadania. Całe życie Scrooge’a koncentrowało się na gromadzeniu pieniędzy, co w efekcie doprowadziło go do głębokiej samotności i emocjonalnego zubożenia. Dopiero wizyta duchów i podróż przez własną przeszłość, teraźniejszość i przyszłość, pozwoliły mu odkryć prawdziwą wartość "bycia" empatii, hojności i znaczenia bliskich relacji z innymi ludźmi. Jego przemiana jest dowodem na to, że nigdy nie jest za późno na zmianę priorytetów.
Kolejną postacią, która doskonale ilustruje postawę "mieć", jest Harpagon ze "Skąpca" Moliera. Ten bohater jest kwintesencją chciwości. Jego obsesja na punkcie posiadania pieniędzy jest tak wielka, że niszczy wszelkie więzi rodzinne i prowadzi do całkowitego wynaturzenia jego charakteru. Słynne "pieniądze moje!" wypowiadane przez Harpagona doskonale oddaje jego postawę pieniądze są dla niego wszystkim, ważniejsze niż miłość, szacunek czy więzi międzyludzkie. Jego życie jest przestrogą przed tym, jak skrajny materializm może zrujnować człowieka.
W satyrze Ignacego Krasickiego "Żona modna" odnajdujemy postać kobiety, dla której posiadanie najnowszych, drogich przedmiotów i życie na pokaz jest jedynym wyznacznikiem wartości i pozycji społecznej. Jej obsesja na punkcie mody i dóbr materialnych prowadzi ją prosto do ruiny finansowej i głębokiego kryzysu wartości. Ta bohaterka pokazuje, jak powierzchowne dążenie do posiadania, pozbawione głębszego sensu, może prowadzić do zguby.
Siła wartości duchowych: bohaterowie, dla których 'być' było najważniejsze
Na przeciwległym biegunie stoją bohaterowie, dla których najważniejsze są wartości duchowe, rozwój wewnętrzny i relacje z innymi. Jednym z najpiękniejszych przykładów jest Mały Książę z utworu Antoine'a de Saint-Exupéry'ego. Jego świat jest światem prostych, a zarazem najgłębszych prawd. Najważniejsze dla niego są przyjaźń, miłość i odpowiedzialność. Jego słowa:
Dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu.
doskonale podsumowują jego postawę. W kontraście do niego stają postacie dorosłych, których spotyka na swojej drodze jak Bankier, który bezmyślnie liczy gwiazdy, symbolizując absurdalną pogoń za posiadaniem, która nie daje prawdziwego szczęścia.
Kolejnym bohaterem, który świadomie wybiera drogę "bycia", jest Doktor Judym ze "Ludzi bezdomnych" Stefana Żeromskiego. Judym staje przed trudnym wyborem: może wybrać osobiste szczęście, bogactwo i założenie rodziny czyli wszystko to, co można by określić jako "mieć". Jednak jego powołaniem staje się pomoc najuboższym, poświęcenie się idei leczenia i poprawy losu ludzi żyjących w nędzy. Jego decyzja jest wyrazem głębokiego zaangażowania w "bycie" dla innych, nawet kosztem własnego komfortu i szczęścia.
Postać Świętego Franciszka z Asyżu, przedstawiona w "Kwiatkach świętego Franciszka z Asyżu", jest kolejnym potężnym przykładem wyboru drogi duchowej. Franciszek świadomie odrzucił bogactwo i dobra materialne, które mogłyby mu zapewnić wygodne życie. Zamiast tego postawił na ubóstwo, miłość do bliźniego i natury. Ta droga, choć pozbawiona materialnych korzyści, stała się dla niego źródłem głębokiej duchowej pełni i największego bogactwa.
Na rozdrożu wartości: bohaterowie w konflikcie 'mieć' i 'być'
Nie wszyscy bohaterowie literaccy dokonują jednoznacznego wyboru między "mieć" a "być". Wielu z nich znajduje się na rozdrożu, targanych wewnętrznym konfliktem. Najbardziej złożonym przykładem takiej postaci jest Stanisław Wokulski z "Lalki" Bolesława Prusa. Wokulski dąży do zdobycia ogromnego majątku jego sukcesy w handlu i spekulacjach finansowych są dowodem jego umiejętności w sferze "mieć". Jednak jego głównym, nadrzędnym celem nie jest samo bogactwo, lecz zdobycie miłości Izabeli Łęckiej. To pragnienie należy już do sfery "być", do świata uczuć i wartości duchowych.
Motywacje Wokulskiego są niezwykle złożone. Pogoń za fortuną nie jest dla niego celem samym w sobie, lecz narzędziem, środkiem do osiągnięcia upragnionej miłości. Wierzy, że dzięki zgromadzonemu majątkowi otworzy sobie drogę do świata arystokracji, do serca Izabeli. Jego tragedia polega na próbie kupienia wartości duchowych za pomocą środków materialnych, co jest niemożliwe w świecie, w którym dominują inne zasady.
Świat arystokratycznych salonów przedstawiony w "Lalce" jest miejscem, gdzie "mieć" majątek, tytuł, pozycja społeczna jest jedyną miarą wartości człowieka. Prawdziwe uczucia, pasje czy wartości duchowe są tu ignorowane, wyśmiewane lub traktowane jako słabość. W tym środowisku próba Wokulskiego, by zdobyć miłość poprzez bogactwo, jest z góry skazana na porażkę, ponieważ zasady gry są zupełnie inne. Jego historia pokazuje, jak destrukcyjne może być połączenie dążenia do materialnego bogactwa z próbą zdobycia czegoś, co z natury jest nieprzedmiotowe.
Innym przykładem bohatera uwikłanego w konflikt między "mieć" a "być" jest Rodion Raskolnikow ze "Zbrodni i kary" Fiodora Dostojewskiego. Jego zbrodnia jest motywowana chęcią sprawdzenia swojej teorii o "nadczłowieku" co można by uznać za element dążenia do pewnego rodzaju "bycia" ponad zwykłymi ludźmi. Jednocześnie jednak jego działania są podszyte desperacką potrzebą wyrwania się z nędzy, z sytuacji materialnego braku czyli z potrzeby "mieć". Jego późniejsza droga przez mękę, cierpienie i pokutę, jest procesem odrzucania fałszywych idei na rzecz duchowego odrodzenia, powrotu do moralności i autentycznego "bycia" w zgodzie z samym sobą i światem.
Jak napisać rozprawkę o dylemacie 'mieć czy być'?
Napisanie dobrej rozprawki na temat dylematu "mieć czy być" wymaga jasnej tezy i dobrze dobranych argumentów. Oto kilka wskazówek, jak sformułować mocną i klarowną tezę, która bezpośrednio odpowiada na postawione pytanie:
- "Być jest ważniejsze niż mieć, ponieważ prawdziwe szczęście odnajdujemy w relacjach i rozwoju duchowym, a nie w gromadzeniu dóbr materialnych." Ta teza jasno opowiada się po stronie wartości duchowych.
- "Równowaga między 'mieć' a 'być' jest kluczem do osiągnięcia pełni życia, gdzie dobra materialne mogą wspierać rozwój duchowy, ale nigdy nie mogą go zastąpić." Tutaj proponujemy bardziej zniuansowane podejście, szukające harmonii.
- "Współczesny świat nadmiernie promuje postawę 'mieć', ignorując fundamentalne znaczenie wartości 'być' dla ludzkiego dobrostanu." Ta teza skupia się na krytyce współczesnych trendów.
Kluczem do sukcesu jest trafne dobranie i opisanie przykładów z lektur szkolnych. Korzystając z analiz przedstawionych w tym artykule, skup się na tym, jak konkretni bohaterowie ilustrują postawę "mieć", "być" lub konflikt między nimi. Pamiętaj, by:
- Skupić się na analizie, a nie na streszczaniu fabuły. Opisz motywacje postaci, ich wybory i konsekwencje tych wyborów.
- Jasno powiązać każdy przykład z tezą rozprawki. Wyjaśnij, w jaki sposób dana postać lub sytuacja literacka potwierdza Twoje główne twierdzenie.
- Używać konkretnych cytatów lub odniesień do tekstu lektury. To wzmocni Twoje argumenty i pokaże, że dobrze znasz materiał.
Tworzenie spójnych akapitów argumentacyjnych jest fundamentem dobrej rozprawki. Oto schemat, który pomoże Ci w tym zadaniu:
- Zdanie wprowadzające (teza cząstkowa): Zacznij akapit od zdania, które jasno określa główną myśl tego fragmentu i wspiera Twoją tezę główną rozprawki.
- Przykład z lektury: Wprowadź i opisz wybrany przykład literacki. Może to być postać, sytuacja, czy konkretny motyw z utworu.
- Analiza przykładu: To najważniejsza część akapitu. Wyjaśnij, w jaki sposób przytoczony przykład z lektury potwierdza Twoją tezę cząstkową i, co najważniejsze, Twoją główną tezę rozprawki.
- Podsumowanie akapitu: Zakończ akapit zdaniem podsumowującym, które zamyka myśl i spina go z całością pracy, np. poprzez nawiązanie do głównej tezy.
Podczas pisania rozprawki warto uważać na najczęstsze błędy, które mogą obniżyć jej wartość:
- Powierzchowna analiza, zamiast głębokiego zrozumienia motywacji bohaterów i ich wyborów.
- Streszczanie fabuły lektury zamiast jej analitycznego wykorzystania jako materiału dowodowego.
- Brak jasnej tezy lub niespójność argumentacji, która sprawia, że praca jest chaotyczna.
- Niewystarczające powiązanie przykładów z dylematem "mieć czy być" czytelnik nie widzi, jak dana postać odnosi się do tematu.
- Brak własnej refleksji i oryginalności w podejściu do tematu, co sprawia, że praca jest wtórna.
Przeczytaj również: Podróż w literaturze: Motyw, który zmienia bohaterów.
Dlaczego dylemat 'mieć czy być' jest dziś tak aktualny?
Współczesny świat, zdominowany przez media społecznościowe, wszechobecną reklamę i kulturę konsumpcji, zdaje się nieustannie podpowiadać nam, że szczęście można kupić. Pogoń za posiadaniem, za kolejnym gadżetem, modnym ubraniem czy prestiżowym samochodem, stała się dla wielu synonimem sukcesu i spełnienia. To właśnie te zjawiska napędzają konsumpcjonizm, który jest współczesnym obliczem postawy "mieć". Jednakże, paradoksalnie, w kontrze do tego trendu obserwujemy rosnącą popularność idei takich jak minimalizm, "slow life" czy świadoma dbałość o dobrostan psychiczny. Te ruchy stanowią współczesny odpowiednik dążenia do "bycia", podkreślając wartość doświadczeń, relacji, spokoju wewnętrznego i rozwoju osobistego ponad materialne bogactwo.
Wybór między "mieć" a "być" nie jest jedynie filozoficzną abstrakcją. To decyzja, która ma realny wpływ na nasze szczęście, nasze relacje i naszą przyszłość. Zastanowienie się nad tym, które wartości są dla nas najważniejsze, jak definiujemy sukces i co tak naprawdę czyni nas spełnionymi, jest kluczowe dla świadomego kształtowania własnego życia. Czy będziemy gromadzić rzeczy, czy doświadczenia? Czy będziemy dążyć do posiadania, czy do stawania się lepszą wersją siebie? Odpowiedzi na te pytania definiują naszą drogę i nasze postrzeganie świata, łącząc nas z tym odwiecznym pytaniem filozoficznym, które wciąż pozostaje otwarte.
